"...ΤΗΝ ΝΗΣΟΝ ΤΗΝ ΙΟΝΙΟΝ ΛΕΥΚΑΔΑ' ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑ..."

Του Νίκου Ασπρογέρακα Φιλόλογου - Διευθυντή Πειραματικού Λυκείου Πατρών
--------------------------------------


Η συμμετοχή μου στην εκδρομή στην Κωνσταντινούπολη και Μικρά Ασία, που πραγματοποίησε ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Πατρών από 8-15 Ιουλίου 2001, μου έδωσε την ευκαιρία, εκτός των άλλων ωφελημάτων, να "γνωρίσω" ένα συμπατριώτη μας, που γεννήθηκε το 1764 στη Λευκάδα, έζησε και πέθανε κάπου στη Σουλτανική Τουρκία το 1844.
 Είναι ο Λευκάδιος έμπορος ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΚΟΨΙΔΑΣ.

 Περιδιαβαίνοντας τα χερσαία τείχη της Κων/λης από Νότο προς Βορρά, με αφετηρία το Φρούριο του Γεντικουλέ (με τη  Χρυσή Πύλη ένωνε την Εγνατία οδό και τα αυτοκρατορικά ανάκτορα), μετά την πύλη του Βελιγραδίου (BELEGRANDKAPI) συναντάμε την πύλη της Σηλυμβρίας (SILIVR-ΙΚΑΡΙ) και σε απόσταση 200 περίπου μέτρων από αυτήν (οι Βυζαντινοί την αποκαλούσαν και Πύλη της Πηγής) βρίσκεται ο σημερινός ναός της Ζωοδόχου Πηγής, που αναγέρθηκε το 1830.
 Είναι το πολυτιμότερο Αγίασμα της εν Ανατολή Ορθοδοξίας, που το Πατριαρχείο το περιέσωσε από τις αρπαχτικές διαθέσεις των Αρμενίων της Πόλης και που σ' αυτό αναγνωρίστηκαν από την Τουρκία τα διακαιώματα της Ελληνορθοδοξίας.
 Αν ανατρέξουμε σε παλαιότερους χρόνους, θα μάθουμε ότι η πηγή που υπήρχε  εκεί από αιώνες μέσα σε ένα δάσος από κυπαρίσσια και που ήταν γνωστή για τις θεραπευτικές της ιδιότητες συμπεριλήφθηκε μέσα στο ναό της Θεοτόκου, που χτίστηκε από το Λέοντα τον Α' το Μέγα, το Οράκα (400 - 474 μ.χ.), αυτοκράτορα του Βυζαντίου (457-474 μ.χ.).
 Αργότερα, το 559 μ.χ., ο Ιουστινιανός επισκεύασε το ναό, καθιστώντας τον "περικαλλέστατον" με υλικά που περίσσεψαν από την οικοδομή του ναού της του Θεού Σοφίας, ως πράξη ευγνωμοσύνης, γιατί πίνοντας νερό από το Αγίασμα ιάθηκε από την νεφρολιθίαση, απ' την οποία έπασχε.
 Αλλά και ο ναός αυτός και όσοι αργότερα οικοδομήθηκαν σ' αυτή τη θέση και το κοντά σ' αυτόν εαρινό ανάκτορο των αυτοκρατόρων, το ονομαζόμενο Ανάκτορο των Πηγών, με την πάροδο του χρόνου εξαφανίστηκαν
. Ο μέχρι το 1821 σωζόμενος ναΐσκος ήταν ένα μικρό ευκτήριο υπόγειο, προς το οποίο οι προσκυνητές κατέβαιναν με σκάλες.
 Ο υπόγειος αυτός ναΐσκος καταστράφηκε το 1821 από τους Γενίτσαρους και στα ερείπιά του ανεγέρθηκε, όπως προαναφέραμε, το 1830 ο σημερινός ναός της Ζωοδόχου Πηγής'.
Από αυτόν πήραν το όνομά τους και άλλοι σε πολλά μέρη ναοί της Θεοτόκου.

Ζωοδόχος Πηγή (Μπαλουκλή). Τάφοι Πατριαρχών και επώνυμων Ελλήνων.

Βγαίνοντας, λοιπόν, ο επισκέπτης από τον ιερό ναό και προχωρώντας προς το αγίασμα του υπόγειου ναΐσκου, περνά από μια μικρή υπαίθρια έκταση μέσα στην οποία υπάρχουν τάφοι πατριαρχών και άλλων επιφανών Ελλήνων της Κων/hης. Το δάπεδο αυτού του ύπαιθρου είναι στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες, καθώς και με επιτύμβιες ταφόπλακες Ελλήνων, οι οποίες μεταφέθηκαν εκεί από διάφορα ελληνορθόδοξα νεκροταφεία της Τουρκίας. Σε μια από αυτές στάθηκα μπροστά, ανακόπτο-ντας, απότομα το βήμα μου, όταν η ματιά μου φευγαλέα έπεσε στη λέξη Λευκάδα. Με περιέργεια διάβαση το επίγραμμά της:

ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΜΑΣ ΤΟ ΘΟΛΕΡΟΝ ΚΑΙ ΤΑΡΑΧΩΔΕΣ ΚΥΜΑ ΕΙΣ ΤΟΥΤΟ ΦΙΛΕ ΤΟ ΣΚΛΗΡΟΝ ΣΥΝΤΡΙΒΕΤΑΙ ΤΟ ΜΝΗΜΑ
ΤΗΝ ΝΗΣΟΝ ΤΗΝ ΙΟΝΙΟΝ ΛΕΥΚΑΔ' ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑ ΤΗΝ ΦΥΣΙΝ ΟΓΔΟΗΚΟΝΤΑ ΦΟΡΑΣ Ν ΑΝΘΗΣΕΙ ΕΙΔΑ
ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΔΕ ΚΟΨΙΔΑΣ ΗΤΟ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΜΟΥ ΚΑΙ ΠΑΝΤΑ ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟΝ ΕΙΧΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΜΟΥ
ΤΑΣ ΠΡΑΞΙΣ ΜΟΥ ΑΣ ΜΗ ΖΗΤΗ ΚΑΝΕΙΣ ΔΙΑ ΝΑ ΜΑΘΕΙ ΟΤΙ Σ' ΤΟΝ ΚΟΣΜΟΝ ΠΡΑΞΕΙ ΤΙΣ Σ' ΤΟΝ ΑΛΛΟΝ Θ' ΑΠΟΠΑΥΣΕΙ
                                                                             6 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1844

Θα επανέλθω σ' αυτό, αφού ολοκληρώσω την περιγραφή και τη μυθολογία του χώρου.
 Πατώντας σ' αυτές τις πλάκες, οδηγούμαστε από κλίμακα που αρχίζει από το αίθριο στο Αγίασμα που βρίσκεται στον τεσσάρων μέτρων βάθους μικρό υπόγειο ναίσκο

. Η πηγή του είναι αέναος κρατώντας συνεχώς γεμάτη ευρύχωρη μαρμάρινη δεξαμενή, μέσα στην οποία βρίσκονται μικρά ψάρια. Λέγεται ότι είναι συνολικά επτά και  ότι πήδησαν στην πηγή την ημέρα της Ανάστασης από τη σχάρα που ψήνονταν.
 Η παράδοση διεξοδικότερα αναφέρει ότι ένας καλόγερος τήγάνιζε ψάρια όταν του αναγγέλθηκε η άλωση της πόλης από τους Τούρκους. Αυτή η είδηση του φάνηκε τόσο απίθανη ώστε είπε:
 "Τότε Θα πάρει ο Τούρκος την Πόλη, σαν ζωντανέψουν τα ψάρια στο τηγάνι''.
Δεν απόσωσε το λόγο του και τα ψάρια, που ήταν τηγανισμένα μόνο από το ένα μέρας, ένα - ένα ζωντάνευαν και πηδούσαν από το τηγάνι στη δεξαμενή,όπου μέχρι σήμερα βρίσκονται μισοτηγα-νισμένα και ζωντανά.
 Από το όνομα των ψαριών στα Τούρκικα (Μπαλούκ) ονομάστηκε η Ζωοδόχος Πηγή Παναγία του Μπαλουκλή. Αλλά ας επιστρέψουμε στο επίγραμμα
Οσον αφορά τη μορφή του, αποτελείται από τέσσερις δίστιχες στροφές.
Ο στίχος είναι ιαμβικός 15σύλλαβος, ομοιοκαταληκτικός ( ο δεύτερος στίχος κάθε στροφής ομοιοκαταληκτεί με τον πρώτο), η δε τομή σ΄ όλους τους στίχους εμφανίζεται μετά την 8η συλλαβή. Είναι ο γνωστός δεκαπεντασύλαβος του δημοτικού μας τραγουδιού, αλλά και ο προσφιλής στους επώνυμους ποιητές της επτανησιακής Σχολής (Δ. Σολωμό, Γ. Τερτσέτη, Ι. Τυπάλδο, Ι. Πολυλά, Γ. Μαρκορά, Α. Μαβίλη, Γ. Καλο-σγούρο, Γ. Μαρτινέλλη κ.ά).
Οσον αφορά το περιεχόμενό του το επίγραμμα διαποτίζεται από την αγάπη προς τη φύση
("την φύσιν... ν' ανθήσει είδα), την πατρίδα ("την νήσον την ... είχα πατρί-δα") και τη θρησκευτικότητα ("ότι σ' τον κόσμον... θ' απολαύσει"), που αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά γνωρίσματα της επτα-

νησιακής λογοτεχνίας.
Διαπλέκεται το καθολικό ("του βίου μας... κύμα" "ότι... πράξει τις")
με το ατομικό ("είχα πατρίδα" "ν ανθήσει είδα" "είχα επάγγελμα" "τας πράξεις μου")
 ενώ το ατομικό στοιχείο περικλείεται στο γενικό (1 ος και τελευταίος στίχος) και δημιουργεί με το σχήμα του κύκλου τον κύκλο της ζωής:
 Ανυπαρξία - Ζωή - Θάνατος.
 Επισημαίνω τρία -τέσσερα ακόμα στοιχεία, για να μην κουράσω τους φίλους αναγνώστες με εκτενή φιλολογική ανάλυση:
- Την παρομοίωση της ανθρώπινης ζωής με το κύμα ("Πολυκύμαντος Βίος'),
 στην οποία δίνεται τέλος με το Θάνατο
- Τον υπαινισμό του συντάκτη στην τότε κρατική υπόσταση της Λευκάδας (Ιόνιος Πολιτεία) από την Αγγλική κυριαρχία.
 - Την υπερηφάνεια για το όνομα και το ασκούμενο δια βίου ("πάντα") επάγγελμα του εμπόρου
 - Τη μεταφυσική Θεώρηση για τη ματαιότητα της επίγειας ζωής
και τη μετά Θάνατον ανταμοιβή (τελευταίο δίστιχο), κοινός τόπος στη λαϊκή αντίληψη, αλλά και στα ηθικοδιδακτικά ποιήματα της βυζαντινής και  κυρίως  μεταβυζαντινής περιόδου
. Η σύντομη αυτή αναφορά μου ας αποτελέσει αφόρμηση μιας περαιτέρω διερεύ-

νησης και αναζήτησης στοιχείων για το Λευκάδιο "Εμπορο Βασίλειο Κοψιδά, αλλά και, για όποιον Λευκαδίτη επισκεφτεί την Παναγία του Μπαλουκλή, την ευκαιρία να σταθεί για λίγο με σεβασμό μπροστά στην επιτύμβια πλάκα του συμπατριώτη μας, που δεν ευτύχησε να κοιμηθεί γλυκά
 στη γενέθλια νήσο του, αφού τα οστά του μεν κείνται σε κάποιο κοιμητήριο της Ανατολής
το δε σήμα του τάφου κρατεί η Βασιλεύουσα.

http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=LZ5NU-3SvPY

Νίκος  Ασπρογέρακας
 Φιλόλογος -
 Διευθυντής Πειραματικού Λυκείου Πατρών

Διακεκριμμένοι Λευκάδιοι http://aromalefkadas.gr/

Διακεκριμμένοι ΛευκάδιοιΒρίσκεστε εδώ:Αρχική σελίδα»ΠΑΤΡΙΔΟΓΝΩΣΙΑ»Διακεκριμμένοι Λευκάδιοι

Από Βιολέττα Σάντα στις 23 June, 2014ΠΑΤΡΙΔΟΓΝΩΣΙΑ

Διακεκριμμένοι Λευκάδιοι

 0

Η συμβολή της Λευκάδος στην πνευματική ζωή του Έθνους υπήρξε σημαντική, με την ανάδειξι εξεχόντων, στη φιλολογία και στην τέχνη, ανδρών που ανάμεσά τους ξεχωρίζουν δύο μεγάλες πνευματικές προσωπικότητες, ένας εθνικός βάρδος και ένας παγκοσμίου απηχήσεως ποιητής.

Δίνουμε παρακάτω σύντομα βιογραφικά στοιχεία των διακεκριμμένων αυτών τέκνων της Λευκάδος, κατά χρονολογική σειρά:

Βεντούρας Σπυρίδων (1761-1835) Ζωγράφος. Σπούδασε στη Βενετία. Έργα του υπάρχουν στην Κεφαλληνία, Κέρκυρα κι αλλού. Στη Λευκάδα πολλά έργα του στολίζουν τους ναούς Αγίου Μηνά, Παντοκράτορος και Αγίου Νικολάου. Πίνακές του ανήκουν και σε ιδιωτικές συλλογές. Μια απ’ τις γνωστότερες προσωπογραφίες του Αλή Πασά είναι έργο του.

Πετριτσόπουλος Δημήτριος (1763-1833). Σπούδασε στη Πάδοβα Φιλοσοφία, Μαθηματικά και Ιατρική, την οποία και εξήσκησε. Είναι ο πρώτος που ασχολήθηκε με την Ιστορία της Λευκάδος κι έγραψε στην Ιταλική γλώσσα σειρά σχετικών ιστορικών και αρχαιολογικών έργων. Πολλά απ’ αυτά εξέδωκε ο ίδιος στην Ιταλία και στην Κέρκυρα. Διετέλεσε πρόεδρος της Επτανησιακής Βουλής και μέλος διαφόρων επιστημονικών ιταλικών ακαδημιών κι’ εταιρειών.

Πολίτης Αθανάσιος(1796-1864). Ο πρώτος που εισήγαγε στην Ελλάδα την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Καθηγητής της Ιονίου Ακαδημίας, εδίδαξε Φυσική και Χημεία. Μετέφρασε στα ελληνικά το μυθιστόρημα του Φωσκόλου «Οι τελευταίες επιστολές του Ιακώβου Όρτις». (είναι ο πάππος του σημερινού διπλωμάτη Νικολάου Πολίτη).

Ζαμπέλιος Ιωάννης. Γεννήθηκε στη Λευκάδα το 1787 από αρχοντική οικογένεια. Τέλειωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στο νησί του κι ύστερα σπούδασε φιλολογία, φιλοσοφία και νομικά στην Ιταλία και στο Παρίσι. Γνωρίστηκε με το Φώσκολο και με τον Κοραή και μυήθηκε στη «Φιλική Εταιρία» το 1817. Τον επόμενο χρόνο παίχτηκε η πρώτη του τραγωδία «Ο τιμολέων» στο Βουκουρέστι όπου προκάλεσε μεγάλο ενθουσιασμό στο ελληνικό στοιχείο. Υπήρξε ο κύριος εμψυχωτής της επαναστάσεως στην Επτάνησο και στην Αιτωλοακαρνανία. Κυνηγήθηκε και κινδύνεψε από τις αγγλικές αρχές για τη δράσι του. Εχρημάτισε εισαγγελέας και κατόπιν δικαστής της Ιονίου Πολιτείας. Εκτός των άλλων έγραψε και δώδεκα έμμετρες τραγωδίες σε γλώσσα καθαρεύουσα με παρεμβολές λαϊκών εκφράσεων, υπό τους τίτλους: «Τιμολέων», Κων)νος Παλαιολόγος», «Γεώργιος Καστριώτης», «Ρήγας θεσσαλός», «Μάρκος Βότσαρης», «Ιωάννης Καποδίστριας», «Γεώργιος Καραϊσκάκης», «Χριστώνας Αναγνωστόπουλος», «Διάκος», «Κόδρος», «Οδυσσεύς Ανδρούτσος» και «Μήδεια». Πέθανε στη Λευκάδα το 1856.

Φλογαΐτης Νικόλαος (1799-1867). Γεννήθηκε από πατέρα Λευκαδίτη στην Οδησσό, όπου και σπούδασε. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρία και ανάπτυξε πλούσια επαναστατική δράσι. Διετέλεσε Αεροπαγίτης. Δημοσίευσε πρότυπα και μεταφρασμένα νομικά συγγράμματα καθώς και ιστορικά διηγήματα. Πέθανε στη Χαλκίδα.

Παπαδόπουλος – Βρεττός Ανδρέας (1800-1876). Είναι ο συγγραφεύς του γνωστού έργου «Νεοελληνική Φιλολογία» (κατάλογος των ελληνικών βιβλίων, που τυπώθηκαν από την άλωση της Πόλης μέχρι την εγκαθίδρυσι της Βασιλείας στην Ελλάδα). Ανάμεσα από μια σειρά άλλων έργων του δύο αναφέρονται στη Λευκάδα: γραμμένα στην Ιταλική γλώσσα και τυπωμένα στη Βενετία.

Βλαντής Ανδρέας (1811-1885). Σπούδασε στην Ιταλία Νομικά. Εξέδωκε στην Κέρκυρα, μαζί με τον Ιωάννη Οικονομίδη, το θαυμάσιο ιταλοελληνικό «Νομοτεχνικόν Λεξικόν», έργο που βραβεύτηκε σε διαγωνισμό της Ιονίου Γερουσίας. Άλλες του μελέτες βρίσκονται σ’ επτανησιακές εφημερίδες της εποχής του. Διετέλεσε γραμματεύς της Νομοθετικής Συνελεύσεως.

Ζαμπέλιος Σπυρίδων, γυιός του Ιωάννου. Γεννήθηκε στη Λευκάδα, το 1813. Τα πρώτα του γράμματα έμαθε στη Λευκάδα αλλά σπούδασε στο εξωτερικό, κυρίως στην Ιταλία όπου πέρασε και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του αναδιφώντας την Ιστορία του Μεσαιωνικού Ελληνισμού. Ο Σπυρίδων είναι ο πρώτος ιστορικός που συνέλαβε το αληθινό νόημα της Βυζαντινής μας Ιστορίας και ο πρώτος υπέρμαχος της αδιάσπαστης εθνικής συνοχής μας από των αρχαίων χρόνων. Έγραψε και εδημοσίευσε τα παρακάτω ιστορικά και φιλολογικά έργα που απετέλεσαν τη βάσι ολοκλήρου κλάδου της Ιστορίας μας: «Βυζαντιναί μελέται», «Άσματα δημοτικά Ελληνικά», «Ιστορικά σκηνογραφήματα», «Πόθεν η λέξις τραγουδώ», «Κρητικοί γάμοι». Το τελευταίο θεωρείται ένα από τα καλύτερα προϊόντα της νεοελληνικής λογοτεχνίας και έχει υπόθεσι από την εποχή της Ενετοκρατίας στην Κρήτη. Επίσης στα Ιταλικά εδημοσίευσε το «Αναμνήσεις μοναχής», που έκανε μεγάλη εντύπωσι στους κριτικούς της εποχής του. Ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος πέθανε στην Ελβετία, το 1881.

Σταματέλος Ιωάννης (1822-1881). Από τους εξέχοντας Έλληνες λογίους του δευτέρου ημίσεως του περασμένου αιώνος. Φίλος στενός του Αριστ. Βαλαωρίτη των Ζαμπελίων, της Δώρας Ιστριάδος κι άλλων διακεκριμένων του καιρού του. Φωτισμένος φιλόλογος συνέβαλε στην πρόοδο της φιλολογικής επιστήμης με τις εργασίες του. Έγραψε: «Διατριβάς περί της Αρχαίας Λευκάδος», «Ρητορική θεωρία και εφαρμογή», «Γυναικολόγιον, ήτοι αι σοφαί γυναίκες όλων των εθνών και όλων των αιώνων κ.λ.π.», «Βοήθημα εις την Ελληνικής τεχνολογίαν», «Ορθογραφικόν της κοινής των Ελλήνων γλώσσης», «Μυρολόγια Λευκάδος ανέκδοτα μετά γλωσσικών προλεγομένων», Φθογγολογία της Ελληνικής γλώσσης κατά τας αρχάς της νεωτέρας γλωσσολογίας», «Βιογραφία του εθνικού ποιητού Αριστ. Βαλαωρίτου», «συλλογή των Λευκαδίων επιγραφών εκδεδομένων ως και ανεκδότων». Αρκετές από τις μελέτες του βραβεύτηκαν στους διαγωνισμούς του Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως. Μετέφρασε λατινικά την «Ωδήν εις τον Πατριάρχην Γρηγόριον Ε΄.» του Βαλαωρίτη και στην αρχαία ελληνική, από το λατινικό πρωτότυπο, των ωδή του Μ. Βιαγγίνη για το Βασιλέα Γεώργιο Α΄. Άφησε κι ανέκδοτη εργασία.

Ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης γεννήθηκε στη Λευκάδα το 1824. Οι πρόγονοί του υπήρξαν ονομαστοί αρματωλοί στην Ήπειρο. Τα εγκύκλια μαθήματά του τα πήρε στη Λευκάδα και ύστερα στην Κέρκυρα. Συνέχισε τις σπουδές του στη Γενεύη και στο Παρίσι, όπου σπούδασε νομικά. Αφοσιώθηκε στην ποίησι, κι’ έζησε κοντά στο λαό, στους ψαράδες, τους βοσκούς και τους γεωργούς της πατρίδας του, σπουδάζοντας τη ζωή τους και τη γλώσσα τους. Αγωνίστηκε θαρραλέα για την ένωσι της Επτανήσου. Διακρίθη ως βουλευτής και ως ρήτορας. Εμπνεύστηκε από το 21 και είναι ο ρωμαλέος εθνικός μας βάρδος. Έγραψε τα «στιχουργήματα», τα «Μνημόσυνα», την «Κυρά Φροσύνη», τον επικόν «Αθανάσιο Διάκο» και τελευταίο, ατέλειωτο, μα από τα ωραιότερά του, το «Φωτεινό» που η υπόθεσί του ανάγεται στο δέκατο τέταρτο αιώνα και αναφέρεται στους αγώνες των Λευκαδίων για την αποτίναξι του φεουδαρχικού ζυγού των Βενετσιάνων. Ο Βαλαωρίτης πέθανε και ετάφη στη Λευκάδα το 1879.

Γαζής Σπυρίδων (1838-1920). Ζωγράφος. Σπούδασε στη Βενετία. Τύπος ζωτικός κι’ ένθερμος, σημείωσε αξιόλογες επιτυχίες σε μερικά του έργα, από τα οποία είναι γεμάτες οι εκκλησίες της Λευκάδος. Πίνακές του υπάρχουν επίσης στην Πρέβεζα, Ιθάκη, Καστό, όπου και η καλύτερή του παραγωγή.

Λευκάδιος Χερν (1850-1904). ΣΤΗ Λευκάδα είδε το φως κι’ έμεινε τα μικρά του χρόνια ο διάσημος Λευκάδιος Χέρν, Ιρλανδοέλληνας συγγραφέας από πατέρα Ιρλανδό και μητέρα Κυθηριώτισσα. Καθηγητής της Αγγλικής Λογοτεχνίας στο Τόκιο, έγραψε λαμπρά έργα φιλολογικά και λογοτεχνικά στην Αγγλική και στην Ιαπωνική γλώσσα. Οι Ιάπωνες τον θεωρούν εθνικό τους συγγραφέα.

Βλαντής Σπυρίδων (1855-1939). Γιος του Ανδρέα Βλαντή. Λόγιος διακεκριμένος φώτισε σημαντικά την ιστορία της Λευκάδας με σειρά ιστορικών μονογραφιών. Γλωσσομαθής και μεγάλης μορφώσεως άπλωσε τα ενδιαφέροντά του και ευρύτερα. Έγραψε: «Η Λευκάς υπό τους Φράγμους, τους Τούρκους και τους Ενετούς», «Οι Γάλλοι εν Λευκάδι», «Η νήσος Λευκάς και αι πόλεις αυτής ανά τους αιώνας». «Η δράσις του Ιωάννου Καποδίστρια εν Λευκάδι», «Η εθνική δράσις του Ιωάννου Ζαμπελίου και βιογραφία Αθαν. Ψαλίδα», «Το γλωσσικόν ζήτημα Ελλήνων και Ιταλών», «Λόγος υπ΄΄ερ αναπαύσεως της ψυχής Ιωάν. Βαλαωρίτου». Με την ευκαιρία της 100ετηρίδος του Ναπολεοντείου Κώδικος έγραψε «Memoires sur les Modifications indroduites dans le code Ionien”. Σ’ εφημερίδες και περιοδικά δημοσίευσε επίσης πολλά άρθρα και μονογραφίες.

Σκιαδαρέσης Αναστάσιοςς του Πέτρου (1877-1941). Ποιητής λεπταίσθητος, εξαίρετος μεταφραστής ποιημάτων και καυστικός σατιρικός. Ασχολήθηκε με τη μετάφρασι Ιταλών κυρίως ποιητών, του Καρντούτσι («Odi Barbari»), του Στεκκέτι, του Φώσκολου, του Ντ’ Αννούντσιο κι’ αρχαίων ελληνικών επιγραμμάτων όπου, κατά τον Παλαμά, ηρίστευσε μεταξύ των νεοελλήνων. Άφησε πολύ ανέκδοτο έργο. Πρωτότυπα ποιήματα δημοσίευσε σε δυο συλλογές «Τραγούδια» και «Πάει πια».

Γολέμης Δημήτριος (1879-1940). Ο ιδιόρρυθμος αυτός Λευκαδίτης επιστήμων, αθλητής, ποιητής και πολιτευτής. Εσπούδασε Ιατρική κι’ ακόμη σε προχωρημένη ηλικία, Νομικά και Θεολογία. Ασχολήθηκε πολύ με την ποίησι κι’ εδημοσίευσε πολλές συλλογές ποιημάτων, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζουν οι τρεις της τελευταίας του περιόδου, «Γκρεμισμένες Ψυχές», «Πνοές» και «Αάατα».Πολλά ποιήματά του διακρίνονται για την τολμηρότητα και την πρωτοτυπία της συλλήψεως. Αλλά ο Γολέμης έμεινες κυρίως ως σύμβολο καλλιτεχνικού μποεμισμού αισιοδοξίας, και στωϊκότητος.

Γράψας Κωνσταντίνος (1880-1948). Εσπούδασε νομικά και διετέλεσε ανώτατος υπάλληλος της Βουλής. Υπήρξε μέχρι του θανάτου του Διευθυντής της Νομοπαρασκευαστικής υπηρεσίας. Διετέλεσε ακόμη και Γραμματεύς του Υπουργικού Συμβουλίου. Εξέδοσε τον Α΄, και Β΄, τόμο της Ελληνικής Πολιτικής Εγκυκλοπαιδείας. Μετέφρασε σε ωραίους στίχους ειδύλλια του Θεοκρίτου και πολλές ραψωδίες της «Οδυσσείας» του Ομήρου.Με τον τίτλο «Χωρίς μάσκα» εξέδοσε πρωτότυπα ποιήματα, διαπνεόμενα από έντονη φιλοσοφική διάθεσι, λεπτό λυρισμό και μουσικότητα, που η κριτική τα ανεγνώρισε ανεπιφύλακτα.

Άγγελος Σικελιανός: Ο μεγλόπνευστος εθνικός και πατριωτικός ποιητής εγεννήθη στη Λευκάδα τον Μάρτη του 1884. Σε νεαρά ηλικία γνωρίστηκε με την Αμερικανίδα διανοουμένην Εύαν Πάλμερ, κόρην γνωστού εκεί κοινωνιολόγου και την παντρεύτηκε. Το 1908, νεώτατος ακόμα, εξέδωκε τον «Αλαφροήσιωτο» έργο πηγαίου και αγνού λυρισμού. Το 1915-1918 εξέδωκε, τον «Πρόλογο στη ζωή», «συνείδηση της φυλής» και κατόπιν το «Πάσχα των Ελλήνων» και τη «Μητέρα του Θεού». Ταυτοχρόνως εδημοσίευσε πλήθος λυρικών ποιημάτων. Το 1927 οργάνωσε, με τη βοήθεια της Εύας, τις Δελφικές Εορτές και ενεκρανάστησε στο Θέατρο των Δελφών την αρχαίαν αισχυλική τραγωδία. Οραματίστηκε να καταστήση τους Δελφούς κέντρον παγκοσμίου ελευθερίας και παγκοσμίου αγάπης. Έψαλλε με ποιήματα υπερόχου λυρικής εξάρσεως το έπος της Αλβανίας και την ηρωϊκήν αντίστασι του λαού στην κατοχή. Κατά τα τελευταία χρόνια εξεδόθησαν τα ποιήματά του σε τρεις τόμους με τον τίτλο «Λυρικός βίος» και τα λυρικά του δράματα στους δύο τόμους της «Θυμέλης» εκτός από τον «Ασκληπιό». Απέθανε και ετάφη στην Αθήνα το 1951.

Σταμπόγλης Δημήτριος (Λευκάτας 1881-1953). Εξέδωκε ποιητική συλλογή «Δάφνες, ελπίδες, όνειρα». Πολλά του τραγούδια εμπνεύστηκε από τη Λευκάδα. Η ποίησί του είναι κυρίως φυσιολατρική. Ως πρόεδρος του Συλλόγου Λευκαδίων ανάπτυξε αξιόλογη δράση για την πατρίδα του. Το πρώτο διαφημιστικό φυλλάδιο που βγήκε για τη Λευκάδα, ένα είδος άλμπουμ 32 σελίδων, είναι έργο του. Άφισε πολλά ανέκδοτα ποιήματα.

Κείμενα: Πάνος Γ. Ροντογιάννης για το «Λευκάδα, σύντομο φωτογραφικό και ιστορικό διάγραμμα της φυσιογνωμίας του νησιού» Μουσικοφιλολογικός Όμιλος Ορφέας Λευκάδας, Αθήνα 1954.

Για δυο από τους ανωτέρω υπάρχουν εκτενέστερες αναφορές. Διαβάστε:
1) Δημήτρης Γολέμης Ποιητής, Ολυμπιονίκης, Ιατρός, Νομικός, Θεολόγος, Γυμναστής, Ζωγράφος, Πολιτευτής
2) Λευκαδίτες ήρωες της Επανάστασης του 1821- Νικόλαος Φλογαΐτης

http://aromalefkadas.gr/

Ο Edward Lear και η Λευκάδα http://aromalefkadas.gr

Ο Edward Lear και η Λευκάδα

Ο Έντουαρντ Λήαρ (Edward Lear, 1812-1888), θεωρείται ο παραγωγικότερος και καλύτερος τοπιογράφος της Ελλάδας του 19ου αιώνα. Κατά τον γνωστό ιστορικό Ράνσιμαν, είναι ο μόνος καλλιτέχνης που κατάφερε να συλλάβει την ατμόσφαιρα και το ύφος του ελληνικού τοπίου.

Υπάρχουν 3.500 έργα του βικτωριανού καλλιτέχνη, με ελληνικά θέματα. Η κατά διαστήματα παραμονή του Λίαρ στην Κέρκυρα, που αγάπησε περισσότερο από κάθε άλλο τόπο στην Ελλάδα και αλλού, διήρκεσε συνολικά τέσσερα χρόνια, από το 1848 έως το 1864, οπότε τα Ιόνια νησιά ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα. Το ελληνικό τοπίο τον μάγεψε.

Στις 30 Μαΐου 2014 σε επίσημη τελετή που έγινε στην Κέρκυρα τοποθετήθηκε η μπρούντζινη προτομή του Edward Lear στη μόνιμη πλέον θέση της στην ιστορική αίθουσα της Αναγνωστικής Εταιρείας Κέρκυρας.

Tο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης Κέρκυρας το 2012 με ευκαιρία τη συμπλήρωση 200 χρόνων από τη γέννηση του πραγματοποίησε έκθεση με τίτλο «ο Edward Lear και τα Ιόνια νησιά».

Σ’ αυτή την έκθεση ο Dr. Anthony Stevens, ψυχίατρος και συγγραφέας είχε δηλώσει μεταξύ άλλων: «Ο Lear είχε ως κύρια ενασχόληση την τοπιογραφία. Στα μέσα του 19ου αιώνα, σε μια εποχή που η φωτογραφία και η καρτ ποστάλ δεν είχαν ακόμα γίνει τα πιο προσφιλή μέσα για την αποτύπωση μακρινών τόπων, ο Lear ταξίδεψε με τα πόδια ή καβάλα σε άλογο σε απομακρυσμένες και ανεξερεύνητες γωνιές της Ελλάδας, της Αλβανίας, της Νότιας Ιταλίας και της Μέσης Ανατολής, καθώς και σε άλλα μέρη, αποδίδοντας τα παρθένα ακόμη τοπία σε σχέδια, υδατογραφίες, λιθογραφίες και πίνακες ζωγραφικής.
Αγοραστές τους ήταν πλούσιοι πελάτες, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν ήλπιζαν να δουν ποτέ οι ίδιοι τα τοπία αυτά από κοντά. Επειδή ούτε κι’ εμείς έχουμε πια την ελπίδα να τα δούμε, τα έργα του Lear έχουν σήμερα ακόμη μεγαλύτερη αξία απ’ ό,τι είχαν για τους ανθρώπους της εποχής του…»

Tα 5 έργα που παρουσιάζουμε παρακάτω με θέματα από τη Λευκάδα, είναι από την έκθεση που είχε γίνει το 2012 στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης Κέρκυρας.

Λευκάδα – Κάβο ντε Ντουκάτο ή Άλμα της Σαπφούς – Αγία Μαύρα, Χαρακτικό, 24 x 36 εκ., Ιδιωτική Συλλογή, Ηνωμένο Βασίλειο

Η Αμαξική και το Κάστρο της Αγίας Μαύρας – Λευκάδα, Χαρακτικό, 24 x 36 εκ., Ιδιωτική Συλλογή, Ηνωμένο Βασίλειο

Λευκάδα, Άποψη από το Κάστρο – Αγία Μαύρα, Χαρακτικό, 24 x 36 εκ., Ιδιωτική Συλλογή, Ηνωμένο Βασίλειο

Λευκάδα, 1863, Μολύβι, μελάνι και υδρόχρωμα σε χαρτί, 37 x 54 εκ., Συλλογή Γενναδείου, Αθήνα

Λευκάδα, 1863, Μολύβι, μελάνι και υδρόχρωμα σε χαρτί, 29,5 x 67,5 εκ., Συλλογή Γενναδείου, Αθήνα

Ιστορικό Περίγραμμα Νήσου Λευκάδας http://aromalefkadas.gr/

Ιστορικό Περίγραμμα Νήσου Λευκάδας

http://aromalefkadas.gr/

Του Δημήτρη Σπ. Τσερέ
φιλολόγου

Η Λευκάδα είναι το 4ο σε μέγεθος από τα νησιά του Ιονίου. Βρίσκεται απέναντι από τη Βορειοδυτική Ακαρνανία από την οποία τη χωρίζει μια αβαθής λιμνοθάλασσα και μια στενή διώρυγα. Η έκταση της είναι 302,5 τ. χ. και ο σημερινός πληθυσμός της είναι.23.000 κάτοικοι περίπου.

1. ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

«Λευκάς πέτρα» ή «Λευκάς άκρα» ονομάστηκε αρχικά το νοτιότερο άκρο του νησιού, ο σημερινός Λευκάτας. Ύστερα Λευκάς ονομάστηκε η πόλη Νήρικος, που είχαν ιδρύσει οι Κορίνθιοι προς το τέλος του 7ου αιώνα, και τέλος όλο το νησί.ΜετωνόμασανΛευκάδα επώνυμον δοκώ μοι του Λευκάτα. γράφει ο Στράβων στα Γεωγραφικά του. Από τη λ. Λευκάς σχηματίστηκε το επίθετο Λευκάτης και δωρικά Λευκάτας, που σήμαινε τον κύριο της Λευκάδος πέτρας και δόθηκε στον Απόλλωνα, τον κύριο του ακρωτηρίου. Ένας αρχαίος μύθος, με εξαιρετική διάδοση στην Ευρώπη των νεοτέρων χρόνων, αφηγείται ότι από το ακρωτήριο αυτό πήδησε η Σαπφώ στη θάλασσα εξ αιτίας του απελπισμένου έρωτά της για το Φάωνα.

Τα ανθρώπινα ίχνη στη Λευκάδα ξεκινούν από την παλαιολιθική εποχή. Ο διαπρεπής Γερμανός αρχαιολόγος W.Dörpeld συνεργάτης του Ερρίκου Σλήμαν στην ανασκαφή της Τροίας πραγματοποίησε εκτεταμένες αρχαιολογικές έρευνες στο Νυδρί, έφερε στο φως σημαντικά ευρήματα από την εποχή του Χαλκού (2.000 π.Χ. περίπου) και διατύπωσε τη θεωρία ότι η Λευκάδα ταυτίζεται με την ομηρική Ιθάκη.

Η πρώτη πόλη του νησιού ήταν η προϊστορική Νήρικος, τα ερείπια της οποίας βρέθηκαν στο Καλλιγόνι στη κορυφή του λόφου «Κούλμος». Περιστοιχιζόταν από μεγάλο τείχος, του οποίου ένα μικρό τμήμα σώζεται και σήμερα. Η ιστορία της Λευκάδας, από τον 7ο αιώνα π.Χ. όταν γίνεται αποικία των Κορινθίων ως τη Ρωμαϊκή κατάκτηση, είναι συνδεδεμένη πολιτικά με την πόλη της Κορίνθου, την οποία ακολούθησε σ’ όλα τα σημαντικά γεγονότα της εποχής: τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, τη μάχη των Πλαταιών, τον Πελοποννησιακό Πόλεμο ως σύμμαχος των Σπαρτιατών, την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Το τελευταίο τέταρτο του 7ου αιώνα χρονολογείται η ίδρυση της πόλης «Λευκάς», της πρωτεύουσας του νησιού, που έφτανε από τον «Κούλμο» ως τη θάλασσα, η οποία διατηρήθηκε ως τον 5ο ή 6ο αιώνα μ.Χ.

Στην Ελληνιστική εποχή η Λευκάδα προσχωρεί στο «Κοινό των Ακαρνάνων» και γίνεται η πρωτεύουσα του (272-167 π.χ.). Παρά το ότι το 197 π.χ. οι Ρωμαίοι είχαν καταλάβει τη Λευκάδα, της αναγνώρισαν μια σχετική αυτονομία και, το κυριότερο, δεν υπέκυψαν στις φορτικές πιέσεις των συμμάχων τους Αιτωλών να την παραχωρήσουν σ’ αυτούς. Η Λευκάδα ήταν ένα στρατηγικό σημείο του Ιονίου και οι Ρωμαίοι δεν είχαν καμιά διάθεση να την χαρίσουν στους άπληστους συμμάχους τους. Έτσι η Λευκάδα συνέχισε να ηγείται του «Κοινού των Ακαρνάνων».

Μετά την ήττα του βασιλιά της Μακεδονίας Περσέα το 168 π. χ, οι Ρωμαίοι- συνεπείς με το στρατηγικό πολιτικό τους σχέδιο να αποσαθρώσουν και να αποδυναμώσουν πολιτικά τον ελληνικό χώρο- απέσπασαν τη Λευκάδα από την ακαρνανική ομοσπονδία, κάνοντας την έτσι μια μικρή πολιτεία που διατηρεί την υποτυπώδη πολιτική της αυτοτέλεια υπό φιλορωμαϊκή διοίκηση ως το 146 π.χ., οπότε με την ήττα των δυνάμεων της Αχαϊκής συμπολιτείας στον Ισθμό της Κορίνθου η Ρώμη καθίσταται απόλυτος κύριος του ελληνικού χώρου και ρυθμίζει τα πολιτικά του πράγματα κατά την ανεξέλεγκτη βούληση της. Οι μαρτυρίες για την εποχή είναι λιγοστές αλλά φαίνεται ότι η Λευκάδα μπαίνει σε δρόμο παρακμής, γεγονός που επιδεινώθηκε με την απόφαση του Οκταβιανού να εποικίσει την νεοϊδρυθείσα πόλη της Νικόπολης με κατοίκους των όμορων περιοχών. Στα ρωμαϊκά χρόνια ανοικοδομείται το αρχαίο τείχος της πόλης και πιθανολογείται ότι κατασκευάστηκε μια λίθινη γέφυρα μήκους 700 μέτρων που συνέδεε την πόλη της Λευκάδας με την Ακαρνανία στη θέση «Ρούγα», τα ερείπια της οποίας βρέθηκαν κατά την ανασκαφή της νέας διώρυγας περί το έτος 1900.

2. ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ

Στα βυζαντινά χρόνια η Λευκάδα αποτελεί μέρος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Μετά τον χωρισμό του κράτους (395 μ.Χ.) υπήχθη στο Ανατολικό Κράτος και συνέχιζε να είναι διοικητικά άμεσα δεμένη με την Ήπειρο. Από τα χρόνια του Ηρακλείου, οπότε εισήχθη ο θεσμός των θεμάτων, η Λευκάδα πιθανότατα προσαρτήθηκε στο θέμα Κεφαλληνίας. Κατά την υστεροβυζαντινή εποχή (1204-1294 μ.Χ.) η Λευκάδα αποτέλεσε τμήμα του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Η μεσαιωνική πρωτεύουσα της, μια φτωχή πολίχνη, οικοδομήθηκε και αυτή στο λόφο του «Κούλμου», πάνω στα ερείπια της αρχαίας πόλης, η οποία κατά τον 6ο μ. χ. αιώνα, έχοντας συμπληρώσει μια χιλιετία ζωής, καταστράφηκε πιθανότατα από σεισμό. Η νέα πρωτεύουσα υπήρχε μέχρι τον 12ο αιώνα. Η έρευνα των πηγών δείχνει ότι αυτή την εποχή ερημώνεται. Δεν είναι τυχαίο ότι στο μακροσκελές διάταγμα του 1355, με το οποίο ο Βαλτέρος Βρυέννιος παραχώρησε στον Γρατιανό Τζώρτζη τη χωροδεσποτεία της Αγίας Μαύρας, δεν γίνεται καμία μνεία για άλλο κάστρο πλην του κάστρου της Αγίας Μαύρας, δηλαδή του σημερινού.

3. ΥΠΟ ΤΟΝ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟ ΔΥΤΙΚΩΝ ΚΥΡΙΑΡΧΩΝ: ΟΡΣΙΝΙ, ΑΝΔΕΓΑΥΟΙ, ΤΟΚΚΟΙ

Από τον 11ο αιώνα τα Επτάνησα άρχισαν να πέφτουν στην κυριαρχία των δυτικών επιδρομέων που κινούνταν επεκτατικά προς την Ανατολή. Η Λευκάδα, αφού για μεγάλο χρονικό διάστημα (1204-1294) αποτέλεσε τμήμα του Δεσποτάτου της Ηπείρου, παραχωρήθηκε (το 1294) ως προίκα στον Ιωάννη Ορσίνι, γιο του κόμητα της Κεφαλληνίας, ο οποίος έκτισε τον πρώτο πυρήνα του κάστρου της Αγίας Μαύρας, που στέκει μέχρι σήμερα μπροστά στην είσοδο του νησιού. Το 1331 ο έκπτωτος Δούκας των Αθηνών Βάλτερος Βρυέννιος καταλαμβάνει τη Λευκάδα και την υποτάσσει στους Ανδεγαυούς της Νεάπολης. Το 1355 ο Βρυέννιος παραχωρεί τη χωροδεσποτεία της Λευκάδας στον έμπιστό του και οικονομικό του «χορηγό» Γρατιανό Τζώρτζη από τη Βενετία, επί των ημερών του οποίου το 1357 ξεσπάει η εξέγερση των χωρικών του νησιού, η «επανάσταση της βουκέντρας», από την οποία τον 19ο αιώνα εμπνεύστηκε ο Λευκάδιος ποιητής Αριστοτέλης Βαλαωρίτης να γράψει το έργο του Φωτεινός. Το διάστημα 1362-1479 η Λευκάδα αποτελεί μέρος της επικράτειας των Τόκκων. Κατά τον αιώνα αυτό, δηλαδή τον 14ο, η πρωτεύουσα, με την ονομασία Αγία Μαύρα πλέον, μεταφέρεται μέσα στο Κάστρο και στις δύο συνοικίες ανατολικά (η «Άλλη Μεριά») και δυτικά (η «Χώρα») του Κάστρου.

4. ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ (1479-1684)

Το 1479 την κατακτούν οι Οθωμανοί, για να γνωρίσει προσωρινά για δύο χρόνια (1502-1503) την ενετική κυριαρχία και να περάσει ξανά στα χέρια των Οθωμανών για μια παρατεταμένη περίοδο που τελειώνει στα 1684- συνολικά 203 χρόνια. Την εποχή αυτή χτίστηκε το υδραγωγείο με τις 360 καμάρες, που έφερνε το νερό στο Κάστρο (στην πρωτεύουσα Αγία Μαύρα και στις δύο συνοικίες της) περνώντας μέσα από τη λιμνοθάλασσα και του οποίου τα υπολείμματα διακρίνονται στο αριστερό μας χέρι, όταν περπατάμε στο δρόμο με κατεύθυνση προς την κινητή γέφυρα, που συνδέει την Λευκάδα με την Ακαρνανία. Ο αγωγός ξεκινούσε από τη Μεγάλη Βρύση (μέχρι το 1930 η ύδρευση της πόλης από τη Μεγάλη Βρύση ακολουθούσε περίπου τον ίδιο δρόμο), περνούσε μέσα από τον κεντρικό δρόμο του οικισμού της Αμαξικής (που συμπίπτει με τον κεντρικό δρόμο της σημερινής πόλης, το «παζάρι») και τροφοδοτούσε πέντε βρύσες, εκ των οποίων επέζησε μέχρι σήμερα η γνωστή «Κάτω Βρύση» στο δυτικό πεζοδρόμιο της κεντρικής οδού της σημερινής πόλης, βόρεια της κεντρικής πλατείας, σε απόσταση 50 μέτρων περίπου από την κατάληξη του δρόμου στην παραλία.

5. ΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑ (1684-1797)

Το 1684 την κατέλαβαν οι Ενετοί και επισημοποίησαν την κατοχή τους με την συνθήκη του Κάρλοβιτς το 1699. Η πρωτεύουσα Αγία Μαύρα, μεταφέρθηκε από τους Ενετούς στη σημερινή της θέση που τότε ονομαζόταν «Αμαξική». Από τη χρονιά αυτή οι πολιτικές τύχες της Λευκάδας είναι ίδιες με τις τύχες των άλλων Ιονίων νήσων. Κάτω από τη σημαία της Βενετίας τα νησιά του Ιονίου απόκτησαν για πρώτη φορά πολιτική ενότητα, αν και η Βενετική κυριαρχία δεν υπήρξε η ίδια σε όλα τα νησιά. Η ευέλικτη ενετική πολιτική χάραξε στα Επτάνησα πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά πλαίσια προσαρμοσμένα στα τοπικά θέσμια που βρήκε σε κάθε νησί: αναγνώρισε παλιότερα προνόμια, υιοθέτησε θεσμούς και επέτρεψε την τοπική αυτονομία και τη δημιουργία τοπικής αριστοκρατίας. Έτσι τα Επτάνησα, πέραν των ομοιοτήτων που συνεπαγόταν η κοινή πολιτική πορεία, παρουσιάζουν και διαφορές. Π. χ. η Κέρκυρα και η Κεφαλλονιά αντιπροσωπεύουν δυο διαφορετικά πολιτειακά-διοικητικά συστήματα. Στην Κέρκυρα το πολίτευμα έχει έντονη την παρουσία του τοπικού αριστοκρατικού στοιχείου ενώ στην Κεφαλλονιά παρουσιάζεται μεγαλύτερη διείσδυση του λαϊκού στοιχείου. Η Λευκάδα διοικείται σύμφωνα με τον δικό της Καταστατικό Χάρτη, «τα προνόμια της Κοινότητας της Αγίας Μαύρας» που της παραχώρησε ο Μοροζίνι το 1684.

Η κυρίαρχη τάξη είναι οι nobili, δηλαδή, οι «ευγενείς» ή «άρχοντες», οι κάτοχοι μεγάλης κτηματικής περιουσίας που αποτελούν μια ελάχιστη μειοψηφία. Μόνο τα μέλη της έχουν πολιτικά δικαιώματα (cittadini). Αρχικά μόνο 70 οικογένειες ανήκουν στους cittadini αλλά σταδιακά το δικαίωμα αυτό το αποκτούν περισσότεροι. Η δεύτερη τάξη είναι οι αστοί: οι έμποροι, οι οποίοι έχουν και σπίτι στην πόλη και υπολογίσιμη περιουσία στον κάμπο της πόλης, οι γιατροί, οι δικηγόροι, οι συμβολαιογράφοι, οι φαρμακοποιοί-όλοι αυτοί αποκαλούνται signori και επισήμως notabili. Δεν έχουν πολιτικά δικαιώματα αλλά διαθέτουν κοινωνικό κύρος. Ακολουθούν τα κατώτερα στρώματα της δεύτερης τάξης: οι μικροκτηματίες της περιοχής του κάμπου της πόλης, οι οποίοι διέμεναν στην πόλη, και οι χειρώνακτες επαγγελματίες (ξυλουργοί, χτίστες, βυρσοδέψες, μακελλάρηδες, ράφτες, σανδαλοποιοί, σαπωνοποιοί κ.λ.π.). Και στο χαμηλότερο σκαλοπάτι της αστικής κοινωνικής κλίμακας οι μικροαλιείς, οι μεταφορείς και οι χωρίς μόνιμη εργασία: οι κατ’ εξοχήν «μπουρανέλλοι». Κάποιοι μεγαλοκτηματίες βρίσκονται στην ύπαιθρο, μερικοί από τους οποίους διαμένουν και στην πόλη. Είναι οι «αφέντες» της περιοχής, έχουν προστάτες στο αρχοντολόι της πόλης και κολίγους στα κτήματά τους. Το πολυπληθέστερο πληθυσμιακό στρώμα το αποτελούν οι ελεύθεροι μικροκτηματίες γεωργοί και οι κτηνοτρόφοι της υπαίθρου. Ζουν εξαιρετικά επίπονα και στερημένα υπό την σκληρή εκμετάλλευση των αρχόντων και των Ενετών. Ένα πολύ μικρότερο μέρος είναι οι κολίγοι, που καλλιεργούν τις περιουσίες των κτηματιών. Συνολικά η ύπαιθρος συγκεντρώνει το 80% του πληθυσμού.

Ορισμένοι επαινούν την αποτελεσματικότητα και την διπλωματικότητα του ενετικού συστήματος διακυβέρνησης: εκσυγχρόνισε τη δημόσια ζωή, ιδρύοντας δικαστήρια και βάζοντας τις βάσεις για την οργάνωση των διοικητικών υπηρεσιών. Δεν παύει όμως να είναι ένα σύστημα ολιγαρχικό, που επέβαλε την οικονομική και πολιτική κυριαρχία μιας μειοψηφίας σε βάρος των πολλών και εξέθρεψε έτσι τις κοινωνικές αντιδικίες και συγκρούσεις της εποχής.

6. ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΙ ΓΑΛΛΟΙ- ΡΩΣΟΤΟΥΡΚΟΙ- ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΟΙ ΓΑΛΛΟΙ (1798-1809)

Το 1797 ο Ναπολέων Βοναπάρτης καταλύει την Ενετική Πολιτεία. Τα Επτάνησα ακολουθώντας την τύχη της Μητρόπολης περιέρχονται κατά πλήρη κυριότητα στη Γαλλία με την συνθήκη του Campo-Formio. Ο αρχικός ενθουσιασμός όμως και οι ελπίδες από την πατρίδα των φλογερών κηρυγμάτων περί ελευθερίας υποχωρεί σύντομα και μετατρέπεται σε δυσαρέσκεια εξ αιτίας των αυστηρών οικονομικών μέτρων των νέων κυριάρχων-δυσαρέσκεια που υποδαυλίζουν και οι εχθρικά διακείμενοι προς τη Γαλλία και ό,τι αυτή συμβόλιζε.
Η παρουσία των Γάλλων Δημοκρατικών αποδεικνύεται εφήμερη. Από τον Οκτώβριο του 1798 ο ενωμένος κατά της Γαλλίας Ρωσοτουρκικός στόλος αρχίζει να καταλαμβάνει τα Επτάνησα. Τον Απρίλιο του 1899 οι ναύαρχοι του αποφασίζουν ην ίδρυση αυτόνομης Πολιτείας των Επτανήσων με έδρα την Κέρκυρα.

Με την συνθήκη της Κων/πόλεως της 21ης Μαρτίου 1800 μεταξύ Ρωσίας και Οθωμανικής αυτοκρατορίας αναγνωρίζεται επίσημα ότι τα Επτάνησα αποτελούν ενιαίο αυτόνομο κράτος υπό την προστασία και επικυριαρχία της Υψηλής Πύλης. Η επίσημη ονομασία του είναι «Πολιτεία των Επτά Ηνωμένων Νησιών» (Repubblica delle Sette Isole Ionie) και θα το κυβερνούσαν οι «πρόκριτοι» και οι «επιφανείς» του τόπου (=Principali e notabili): είναι το πρώτο ελληνικό κράτος μετά την κατάκτηση της Ελλάδας από τους Ρωμαίους το 146 π.χ.- έστω όχι ανεξάρτητο αλλά, τύποις και ουσία, ημιαυτόνομο και φόρου υποτελές στο Σουλτάνο.

Νέα αλλαγή της διεθνούς θέσης και του εσωτερικού καθεστώτος των Επτανήσων το 1807: με την συνθήκη του Τίλσιτ τα Επτάνησα παραχωρούνται στην αυτοκρατορική πλέον Γαλλία του Ναπολέοντα και γίνονται γαλλική επαρχία αλλά για ελάχιστο χρονικό διάστημα: από το 1809 μέχρι το 1914 ο αγγλικός στόλος τα κυριεύει ένα-ένα με τελευταία την Κέρκυρα. Η Λευκάδα κυριεύθηκε τον Απρίλιο του 1810.

7. ΑΓΓΛΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ (1809-1864)

Το Νοέμβριο του 1815 με τη συνθήκη των Παρισίων μεταξύ Ρωσίας και Αγγλίας τα Ιόνια νησιά θα αποτελέσουν ένα τύποις ελεύθερο και ανεξάρτητο κράτος υπό την επωνυμία «Ενωμένο Κράτος των Ιονίων Νήσων» υπό την άμεση και αποκλειστική Προστασία της Μεγάλης Βρετανίας-στην πραγματικότητα βρετανικό προτεκτοράτο. Το Σύνταγμα του 1817 του νέου κράτους επιβλήθηκε από τον αυταρχικό πρώτο Λόρδο Αρμοστή Μαίτλαντ στην επί τούτω συγκληθείσα Συντακτική Συνέλευση, ένα Σύνταγμα ανελεύθερο που συνοδεύτηκε από μια αυταρχική διακυβέρνηση που προκάλεσε αντιδράσεις και εξεγέρσεις. Μια τέτοια εξέγερση, εξ αιτίας και φορολογικών επιβαρύνσεων, ήταν η στάση των χωρικών της Λευκάδας το 1819, που κατεστάλη με ιδιαίτερη σκληρότητα.

Η Προστασία κράτησε μέχρι το 1864. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι την εποχή αυτή οργανώνεται σοβαρό σύστημα δημόσιας εκπαίδευσης με τρεις βαθμίδες, το πρώτο στον ελλαδικό χώρο. (Στη Λευκάδα ιδρύεται το 1829 το «Δευτερεύον Σχολείο Λευκάδος», δηλαδή το ονομαστό της Γυμνάσιο με πρώτο διευθυντή τον Αθανάσιο Ψαλίδα). Η Προστασία, συνήθως αυταρχική και καταπιεστική γενικώς, αναγκάζεται μερικές φορές να εμφανίσει δημοκρατικό προσωπείο όπως π. χ. με τις μεταρρυθμίσεις του Αρμοστή Seaton στο τέλος της δεκαετίας 1840-50. Τελικά ενδίδει και αποδέχεται την θέληση του Επτανησιακού λαού για Ένωση αφού επιτυγχάνει, ως αντάλλαγμα, να προσαρμόσει κάποιες πλευρές της εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδος και του εσωτερικού καθεστώτος της στις δικές της βλέψεις.

Με την συνθήκη της 13ης Ιουλίου 1863 (μεταξύ Αγγλίας, Γαλλίας, Αυστρίας και Δανίας) ορίζεται βασιλιάς της Ελλάδος ο Γ. Γλύξμπουργκ και ότι τα Επτάνησα θα παραχωρηθούν στην Ελλάδα. Στις 1η Αυγούστου υπογράφεται το πρωτόκολλο της παραχώρησης με την προϋπόθεση ότι θα συναινέσει η Ι Γ΄ Ιόνια Βουλή, η οποία εκλέγεται ειδικά για το σκοπό αυτό.

Στην πανηγυρική συνεδρίαση της ΙΓ΄ Βουλής (5η Οκτωβρίου 1863) διαβάζεται το ενθουσιώδες ψήφισμα για την Ένωση που είχε συντάξει ο βουλευτής Λευκάδας Αριστοτέλης Βαλαωρίτης. Με τις συνθήκες της 14/11/1863 και 17/5/1864 επισημοποιείται η παραχώρηση των Επτανήσων στην Ελλάδα. Την 21η Μαΐου 1864 ο Αρμοστής Ερρίκος Στορξ παρέδωσε στον έκτατο απεσταλμένο της ελληνικής κυβέρνησης Θρ. Ζαΐμη τα Επτάνησα. Στο νησί μας πρωί-πρωί αυτή τη μέρα πλήθος κόσμου είχε συγκεντρωθεί γύρω στο φρούριο της Αγίας Μαύρας. Στις 6 το πρωί η αγγλική φρουρά μπήκε στη φρεγάτα «Μάγισσα» και στις 8 έφτασαν ο Μητροπολίτης Γρηγόριος και ο Έπαρχος Μάρκος Τσαρλαμπάς. Μετά τις σχετικές προσφωνήσεις, η αγγλική σημαία υπεστάλη, τα κλειδιά του φρουρίου παραδόθηκαν σε ελληνικό απόσπασμα, ο Άγγλοι έφυγαν και ο ΄Επαρχος ύψωσε την Ελληνική σημαία. 21 κανιοβολισμοί της «Μάγισσας» απέδωσαν χαιρετισμό στην κυανόλευκη. Ο ήλιος πάνω από τη Λάμια χαιρέτιζε τη πρώτη μέρα της ελευθερίας των της Λευκάδας και όλων των Επτανήσων.

Κατά την περίοδο της Προστασίας εξακολουθεί η κοινωνική διαίρεση σε τάξεις σαφώς διαχωρισμένες μεταξύ τους, με νέο ενδιαφέρον στοιχείο την ενδυνάμωση της αστικής τάξης. Ο Πάνος Ροντογιάννης καταρτίζει ένα πολύ γενικό κοινωνιολογικό διχοτομικό σχήμα: από τη μια, το «αρχοντολόι», δηλαδή οι μεγαλοκτηματίες και οι σύμμαχοί τους των ανωτέρων αστικών στρωμάτων, και, από την άλλη, το «πόπολο», που περιλαμβάνει όλα τα άλλα κοινωνικά στρώματα και του οποίου την πολιτική και πολιτιστική ηγεμονία έχουν οι φωτισμένοι αστοί και, κυρίως, οι διανοούμενοι. Σε γενικές γραμμές συνεχίζεται η κοινωνική διαστρωμάτωση της Ενετοκρατίας. Το καινούργιο είναι ότι προς το τέλος της περιόδου της Προστασίας αρχίζει να κάμπτεται η ισχύς των κτηματιών-αρχόντων μπροστά στην εμφάνιση των νέων δυναμικών αστικών στρωμάτων, που ασχολούνται με τις εμπορικές δραστηριότητες. Το πιο ισχυρό τμήμα του είναι οι λεγόμενοι «εμποροκτηματίες», που αρχίζουν από το 1850 περίπου να γνωρίζουν τη μεγάλη τους ακμή. Ενδιαφέρουσα επίσης είναι η διεύρυνση του στρώματος των ποικίλων επαγγελματιών της αγοράς, που καλύπτουν ένα ευρύτατο φάσμα επαγγελματικών δραστηριοτήτων και αποτελούν μάλλον την πλειοψηφία του πληθυσμού της πόλης, το λαϊκό στοιχείο της, το «popolo». Και τέλος αυξάνονται αριθμητικά διαρκώς οι «υπάλληλοι», ένα κοινωνικό μόρφωμα με εντελώς ασαφή όρια. Συνεχίζουν να υπάρχουν κτηματίες στην ύπαιθρο και συνεχίζουν οι γεωργοί να αποτελούν το συντριπτικά μεγαλύτερο τμήμα του συνολικού πληθυσμού, γύρω στο 80%.

8. ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ

Με το Β. Δ. της 11/12/1864 η Λευκάδα μαζί με την Ιθάκη αποτέλεσαν το Νομό Λευκάδος με δύο επαρχίες, της Λευκάδος και της Ιθάκης. Με το Νόμο ΡΜΓ΄ του 1866 ο Νομός Λευκάδος καταργήθηκε και το νησί έγινε επαρχία του Νομού Κέρκυρας ως το 1899. Με το Νόμο ΒΧΔ΄ της 6/6/1899 η Λευκάδα ξανάγινε νομός μαζί με τα νησιά Μεγανήσι, Ιθάκη, Κάλαμο, Καστό. Το 1909 ο νομός αυτός καταργήθηκε πάλι και η Λευκάδα με το Μεγανήσι αποτέλεσαν την Επαρχία Λευκάδος του Νομού Κερκύρας. Το 1945 η Λευκάδα και το Μεγανήσι αποτέλεσαν την Επαρχία Λευκάδος του Νομού Πρεβέζης. Το 1946 επανασυστήνεται ο Νομός Λευκάδος, που περιλαμβάνει τη Λευκάδα, την Ιθάκη και τα άλλα μικρότερα νησιά Μεγανήσι, Κάλαμο, Καστό. Ο νομός παραμένει μέχρι σήμερα με τη διαφορά ότι η Ιθάκη με το Νόμο 1976/12-1-1953 αποσπάστηκε στο Νομό Κεφαλληνίας.

Παρενθετικά: κατά την Κατοχή η Λευκάδα και όλα τα νησιά του Ιονίου πέρασαν στη δικαιοδοσία των Ιταλών από 1/5/1941 μέχρι 11/9/1943. Την ημερομηνία αυτή, και αφού η Ιταλία είχε συνθηκολογήσει, το νησί πέρασε στην κατοχή της Γερμανίας. Η γερμανική κατοχή έληξε την 12/9/1944. Η αντίσταση των Λευκαδίων κατά των κατακτητών ήταν γενναία και καλά οργανωμένη με έντονη τη συμμετοχή του λαϊκού στοιχείου. Ακολούθησε η εμφύλια σύγκρουση κατά την περίοδο των «Δεκεμβριανών», η ταραγμένη πολιτική περίοδος που ακολούθησε αμέσως μετά, και τέλος ο εμφύλιος πόλεμος, ιδιαίτερα σκληρός στο νησί μας. Για να κλείσουν οι πληγές του και να ανασάνουν οι άνθρωποι, χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια και να καταβληθούν μεγάλες προσπάθειες.

Ο ιστορικός της Λευκάδας Πάνος Ροντογιάννης μας δίνει, όπως και για την προηγούμενη περίοδο, ένα γενικό διχοτομικό κοινωνιολογικό σχήμα: από τη μια οι «δυνατοί», και από την άλλη ο «λαός», που περιλαμβάνει όλα τα άλλα κοινωνικά στρώματα και του οποίου την πολιτική και πολιτιστική ηγεμονία έχουν οι φωτισμένοι αστοί, παρά τις πολιτικές αλλαγές μετά την Ένωση, όπως η παραχώρηση δικαιώματος ψήφου σε όλους τους άρρενες. Ας επιχειρήσουμε να εξειδικεύσουμε το γενικό αυτό σχήμα:

Οι κτηματίες-άρχοντες συνεχίζουν να υπάρχουν αλλά η ισχύς τους σταδιακά υποχωρεί και αναγκάζονται να έρχονται σε επιγαμίες με τους ισχυρούς του χρήματος, δηλαδή, τους αστούς-εμποροκτηματίες.

Οι αστοί-οι κάτοικοι της πόλης- παρουσιάζονται ενδυναμωμένοι και, προϊόντος του χρόνου, αυξάνονται αριθμητικά. Αυτό το κοινωνικό στρώμα είναι εξαιρετικά ανομοιογενές: περιλαμβάνει τους μεγαλέμπορους, τους εμπόρους, πολλούς μικρέμπορους, τους επιστήμονες επαγγελματίες (γιατρούς, δικηγόρους, φαρμακοποιούς, συμβολαιογράφους), τους υπαλλήλους (στους οποίους ανήκουν και οι εκπαιδευτικοί), το πολυπληθές στρώμα των «κατώτερων» ελεύθερων επαγγελματιών (αχθοφόρους, ιχθυοπώλες, καφεπώλες, κουρείς, κρεοπώλες, σιδηρουργούς, ξυλουργούς, παντοπώλες, ράφτες, αρτοποιούς κλπ)- και στη βάση της πυραμίδας πάντα η το εξαθλιωμένο πόπολο της πόλης, οι μπουρανέλοι. Οι μεγαλέμποροι ή «εμποροκτηματίες» η ανερχόμενη κοινωνική ελίτ, ασχολείται με πολυσχιδείς οικονομικές δραστηριότητες (ναυτιλιακές, χρηματιστηριακές κλπ), αποκτούν μεγάλη οικονομική δύναμη, επενδύουν σε πάσης φύσεως ακίνητα (εξ’ ου ο όρος «εμποροκτηματίες»), έρχονται σε επιγαμίες με τους αποδυναμωμένους «άρχοντες», ανεβαίνουν κοινωνικά και πολιτικά και γίνονται η ισχυρότερη κοινωνική ομάδα. Κατά τον Δήμο Μαλακάση, η παρακμή τους έρχεται μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. Η επόμενη κοινωνική ελίτ είναι η «καθαρά αστική τάξη της Λευκάδας: οι έμποροι, οι μεσίτες, οι μεταπράτες, οι βιοτέχνες και οι βιομήχανοι», που έδωσαν αναπτυξιακή ώθηση στο νησί. Η λαίλαπα του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου σήμανε αφενός την παρακμή και αυτής της ελίτ και αφετέρου την κάθοδο των χωρικών στη πόλη, οι οποίοι αγοράζουν με τα εμβάσματα των ξενιτεμένων συγγενών τους τις περιουσίες των προηγουμένων, γίνονται η νέα εμπορική αστική τάξη της πόλης και αλλάζουν εντυπωσιακά την κοινωνική σύνθεση της.

Οι γεωργοί εξακολουθούν να αποτελούν τη μεγάλη μάζα του πληθυσμού, η οποία συνεχίζει ως και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια να υφίσταται σκληρή εκμετάλλευση από τις κατά καιρούς άρχουσες ελίτ. Από το 1870 το κρασί ήταν το σπουδαιότερο προϊόν της αγροτικής παραγωγής. Η τιμή του ήταν πολύ υψηλή, γιατί η ζήτησή του διεθνώς ήταν μεγάλη λόγω της πλήρους καταστροφής των αμπελιών της Γαλλίας από φυλλοξήρα κατά την ίδια εποχή. Έτσι η αμπελοκαλλιέργεια εξαπλώθηκε σε όλο το νησί. Από το 1892 όμως ξέσπασε οξεία οινική κρίση, εξ αιτίας της μείωσης της ζήτησης του και της καταστροφής των λευκαδίτικων αμπελώνων το 1900 από περονόσπορο. Το λάδι έγινε πλέον το πολυτιμότερο αγροτικό προϊόν. Αποτέλεσμα της κρίσης ήταν η μεγάλη μετανάστευση από τη Λευκάδα προς τις ΗΠΑ και τον Καναδά. Οι αγώνες των οινοπαραγωγών και η συνεταιριστική αρωγή (ιδρύεται το ΤΑΟΛ [=Ταμείο Αμύνης Οινοπαραγωγών Λευκάδος] και αρκετοί πρωτοβάθμιοι συνεταιρισμοί) έδωσαν κάποιες ανάσες στην αμπελοκαλλιέργεια. Το 1935 όμως σημειώνεται μια νέα έντονη έξαρση της πολύχρονης οινικής κρίσης. Μέσα σ’ αυτό το φορτισμένο κλίμα έγινε το πιο γνωστό συλλαλητήριο της νεότερης τοπικής ιστορίας: το συλλαλητήριο των αμπελουργών την 1.9 και 1.10.1935, που κατέληξε σε επέμβαση της Αστυνομίας και του Στρατού με αποτέλεσμα τον θάνατο τριών διαδηλωτών.

Μεταπολεμικά η αγροτική τάξη φθίνει αριθμητικά και από το 80%, κατά γενικό μέσο όρο, του συνολικού πληθυσμού στον 19ο και στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα, το ποσοστό της έχει μειωθεί πλέον κάτω από το 60%. Παράλληλα όμως ανεβαίνει οικονομικά με ταχείς ρυθμούς σε μια εποχή που ο τουρισμός αποτελεί πλέον τη «βαριά βιομηχανία» του νησιού και οι καθαρά γεωργικές δραστηριότητες συρρικνώνονται δραματικά. Με τη πρώτη ματιά π.χ. φαίνεται ότι η οικονομική κατάσταση των παραθαλάσσιων (κυρίως αλλά όχι μόνο) τμημάτων της υπαίθρου από τα τελευταία χρόνια του προηγούμενου αιώνα έχει βελτιωθεί κατακόρυφα.